På blogginnlegget skriv Jackson at ho ville vore huggeleg om ho trefte “den skrullete venninnen hennes på fest” men vil ha fridomen til å “kritisere, erte, latterliggjøre og plukke fra hverandre alt det dumme Engleprinsessen sier og gjør i offentligheten”.

Veit de kva? Eg tykkjer den tankegangen høyrest både litt feigt og litt farlig ut. Dette gjeld ikkje først og fremst Jackson, for ho er stort sett både veldig sakleg, smart og ordentleg i sine kritikkar, men eg trur mykje av kommentararkulturen vi elskar å hate på er drive av ein liknande tanke: Tanken om at så lenge det er skrifteleg, så kan ein kritisere på kva måte ein vil utan å bry seg om å vere korkje konstruktiv, sakleg eller kjenslevar. Om ein ikkje kunne sagt det same fjes til fjes som ein skriv i debatten, vel, så meiner eg at ein bør reformulere seg. Ikkje berre fordi ein helst ikkje skal såre folk, men fordi eg trur ein får ein betre, meir sakleg debatt av det.

For eg er absolutt ikkje motstandar av debatt, tvert i mot så brenn eg for det. Eg er heller ikkje særskilt positivt innstilt til korkje Engleskoler eller Märtha sine bokprosjekt. Så kvifor er eg kritisk til innlegget til Jackson? Vel, fordi eg meiner det er ei forskjell på latterleggjering og god kritikk. Latterleggjeringa får gjerne dei som allereie er samde til å humre med, men det overtyder ingen som ikkje allereie er samd. Dessutan skapar det større splid mellom partane. I debatten med folk som stemplar henne som skrullete vinn Märtha mykje. For kven vil ikkje gje si støtte til nokon som er dum og snill heller enn smart og slem? Kva tapar vi ikkje når det er det debatten blir handlande om, stakkars Märtha som bli mobba? Som ikkje har hatt det så lett? Kva tapar ikkje alle vi som er tilhengar av opplysande debatt på dette?

All ære til dei som klarar å møte (folk dei ser som) skruller med sakleg kritikk, Det gjeld antan det er Hanne Nabintu Hærland, Märtha Louise, sjefane i UDIR eller andre som forten å bli møtt med kritisk blikk.

Sist men ikkje minst: Kritikk som går på person heller enn sak er særskilt noko som rammar kvinner. Latterleggjering, hat og truslar rammar i enno større grad kvinner enn menn i samfunnsdebatten. At mange kvinner vel å trekke seg bort heller enn å møte den massive hatstormen gjer at vi mist mange kritiske røyster, og det trur eg vi som nasjon tapar meir enn vi klarar å forstå på.

Kjør debatt. Men hald han sakleg, og ver snill, plis.

Du er kanskje mellom dei som ser Broen på NRK, og blitt fengsla av Saga Norén, Länskrim Malmö, og hennar rå, intelligente, om enn litt emosjonelt avstumpa stil. Meg med. Men bak i hovudet var det heile tida noko kjent med denne rollefiguren, og etter å ha tenkt litt har eg kome på minst to liknande hovudrolleinnehavarar i krimserier, altså, to andre superkvinneetterforskarar med meir eller mindre milde versjonar av Aspergers. Og ikkje berre er hovudpersonen prega av å ha litt korte sosiale antenner, alle tre seriane let den hovudkvinna vere flanka av ein stor, mørk og kjenslevar mann. Kva er det som skjer med verda?

Men kven er det eg snakkar om? Jo, desse flotte kvinnene her:

Temperance “Bones” Brennan i serien Bones, og

Brenda Leigh Johnson hovudpersonen i The Closer.

Begge to er som Saga Norén sterke og (iallfall profesjonelt) suksessrike individ og individualistar som i ekstrem grad identifiserer seg med arbeidet sitt. Dei har få problem med å løyse saker, men har større problem med forstå og ta omsyn til menneska rundt dei, familie, kollega, kjærastar. Og der kjem den møkre, mjuke mannen inn, Martin i Broen, Booth i Bones og Fritz i The Closer. Som venar og kjærastar freister dei å forklare disse supre kvinnene eit og anna om menneskeleg samspel, samstundes som dei strever for å få hovupersonane til å forstå og respektere sine eigne grenser.

Både Bones og The Closer er etablerte seriar på sine sjuande og sjette sesongar. Spørsmålet eg likevel sit igjen med er: Er ikkje denne krimdama, som Saga, Bones og Brenda alle representerer, er relativt ny tv-person? Kvinner som ikkje er psykopatar (som Glenn Close i Fatal Attraction), men som på komplekst vis skildrast som ambisjonsrike, feminine men ikkje heilt sosialt finjustert?

Kvifor no, lurar eg. Og er dette, liksom no den nye krimdama? Kjem det til å poppe opp versjonar av ho over alt no? Tida vil vise.

Kva trur du?

Not a girl, not yet a woman?
Eg såg nett den nyaste musikkvideon til Madonna, og blei litt skuffa. Skuffa, fordi Madonna er ein artisk som gjennom kariera har vore aktiv i å fronte mange, og gjerne utfordrande, bileta av femininitet. Ho har vore tøff, seksualisert, søt, ho har vore kjempande, hennakledd, gotisk, korthåra, blond, langhåra, ho har vore både hore, madonna og leigemordar, magikar og mystikar, ho har vore tomboy og pinup, men alltid med snert, alltid med det som iallfall kunne tolkast som ein god porsjon ironi, stilsans og gjennomtenkte estetiske kvalitetar. Om ho alltid var deilig, så var ho samstundes så uendeleg mykje meir enn det. For ho var utfordrande.

Det verkar som om Madonna har blitt yngre, i staden for eldre, i den nye videon sin. Nokon vil kanskje kalle det ein siger, men ikkje eg. Umoden, er i grunnen det einaste ordet eg finn som er adekvat. Videoen er eit sammensurium av tenåringsklisjear, og hovudpersonen sjølv ser ut til å veksle mellom high school småbarnsmamma og tenårinsgssexsymbol, alt medan ho syng “don’t play that stupid game ’cause I’ma different type of girl“.

Og eg tenkjer, nei, nei, nei. Du er treogfemti. Du er ikkje girl. Sluttopp!

Ta ei “Tone”
Madonna verkar å ha teke ei “Tone”, i den forstand at ho framstiller seg sjølv som ei vakker, om enn hjelpelaus, kvinne. Det einaste Madonna har i videoen er skjønnheita si, og dette er det einaste som driv noko fram i videoen: Heiagjengen heiar ho fram, og fotballspelarane løftar ho fram. Alt berre fordi ho er vakker. Og elles skjer ingenting.

Men er det feil å vere vakker då, vil nokon tenkje. Nei, sjølvsagt ikkje, det er flott det, men vi får ein utruleg keisam verd (og KUNST!) om alt kvinner skal framstillast som unge, vakre, passive og seksualiserte, og det vert ulideleg keisamt å skulle vere kvinner i om det er desse ideala vi skal leve liva våre etter.

Men kvifor bry seg så mykje om noko som skjer i ein teit musikkvideo? Vel, fordi det som skjer i popen det har tydingar for korleis vi ser på andre (og kanskje viktigare), sidar av verda. Korleis skal det går for politikarar om alle kvinner helst bør sjå ut som og oppføre seg som 13-år gamle jenter som helst drøymer om å bli heiagjengleiarar og bore fram av dei tøffe fotballgutene? Korleis går det an å leve eit liv om du helst skal sjå ut som om du framleis er tretten år når du er tre og femti? Og kva liv lev du då? Om all di tid skal gå med til å trene, dusje, sminke seg, vere hos frisør, kjøpe klede, ta botox, korleis skal du då få tid til å tene pengar, leie, debaterer og gjere alle dei andre tinga som må til for at verda skal gå framover?

Dukkejentedraumen
Dukkejentedraumen, om jenta som blir heia fram av andre jenter, fordi ho er pen, dukke jenta, ho som blir løfta fram av menn, ho som ikkje kan gå på den skitne bakken og er avhengig av at ein (eller i dette høve, fleire) galante menn skal legge jakka si på bakken for ho. Dukkejentadraumen, det er den vi forer til alle jenter landet over som går i barnehager, leiker med barbie, kler seg i tiara og ser musikkvideoar. Dei lærar å bli vakre, men ikkje å ta del i ute-verda, av den verda der skit, alderdom, politikk, pengar, sjukdom og erfaring er ein del. Dukkejentadraumen plasserer kvinner i sentrum av venleiken, og stenger dei inne der. Dukkejenta har berre makt så lenge ho er vakker, så lenge det er gutar og jenter som heier venleiken hennar fram.

Men ingen er dukker heile livet, ingen er rynkefrie, naive, vakre, små barn heile vegen fram til dei døyr. Livet set merker, erfaringa set spor. Og det er bra, for kven vil vere ei dukke heile livet? Kven vil leve eit hermetisk liv, kven vil berre bli brukt, leikt med utan å kunne ta styringa sjølv? Ingen. Og knapt finnest dukkejenta, ho er mest av alt ein illusjon.

For bak Madonna sitt fjortenårgamle ytre finnest det ei kvinne som har levd, erfart og arbeida hardare enn dei fleste. Den kvinna skulle eg likt å sjå, i staden for den plastiske barbieversjonen vi blir presentert for her.

Dei levande kvinnene finst
Heldigvis så er det plass til levande kvinner, om ikkje i popmusikken, så i alle høve film, teater og litteratur. Og det er så sjukt digg å sjå, til dømes når Glen Close spele den steinharde advokaten Patty Hewes, Meryl Streep som spelar Margareth Thatcher, eller Judi Dench spele M, fordi det syner at det går an for kvinner med å leve eit liv,lære, og bruke liv og lærdom til meir enn å legge pubertale tenåringsjenter og -guter for sine føter. At det endeleg går an framstille kvinner som vaksne, mektige, hardtarbeidande, tenkande, manipulerande og tildels omsynslause personar, er ein sigar. Verda blir betre og meir spanande jo fleire strenger menneske får spele på, og jo fleire sider av menneskenaturen vi får sjå i kunsten. Sjølv om det tyder å framsyne menneske ein stiller seg ambivalente til.

“Det finst ingen kvinneleg Mozart, fordi det ikkje finst noko kvinnerleg Jack the Ripper” har Camille Paglia skrive. Så sant som det er sagt. Inntil kvinner kan framsyne og spele på alle sine menneskelege sider lev vi i ei kjipare, gråare og meir fargelaus verd enn det vi kunne. Og kven er det eigentleg som ønskjer det?

og

Kristin snakkar om å vere trans. Eller tøff, som eg plar å kalle det.Trykk på bilete for saka frå gaysir!

Kom over denne ganske tøffe vidoen av det som må vere verdas kulaste tretten år gamle jente, via bloggen http://www.feministe.us/blog/. Ho forklarar på utmerka vis kva omgrepet “slut shaming” tyder (eller skjøgeskjemming, fritt omsett), og mi røynsle er at dette ikkje på noko vis er eit utelukkande amerikansk problem. Skjøgeskjemming er eit massivt problem i Noreg med. Korleis det, spør du?

Eit skrekkeleg døme på skjøgeskjemming finn vi mellom anna i denne saka frå i fjor, der fire menn blei frikjent for valdtekt fordi kvinna hadde hatt friviljug sex med ein mann kvelda før. Eit horibelt døme på at skjøgeskjemming går heile vegen inn i djupna av rettsystemet. Fordi ei kvinne har hatt sex med ein mann ho ikkje kjente særleg godt er ho ei skjøge, og dermed er det ikkje rart andre menn ikkje forstår at ho ikkje vil ha sex med kven-som-helst-kva-tid-som-helst.

Skjøgeskjemming er dessutan eit kvardagsfenomen for mange jenter. Ikkje minst redslen for det. For når var sist du var redd for å sjå for tøsete ut? Eg veit sjølv at det ikkje er lenge sidan eg vurderte om skjørtet var for kort eller augesminken for svart, for kva vil folk tru om min person, min seksualmoral, eller berre kor laus eg er, om eg går på byn med for stor utringing.

Skjøgeskjemming blir ikkje minst ofte nytta i debatten om valdtekt: Når var sist du høyrte nokon fortelje deg at det gjeld å kle på seg, for å ungå å bli valdteke? Å ikkje sjå for “utfordrande” ut?

Slut shaming. Skjøgeskjemming. Ord å ha med seg i vokabularet, så ein kan fortelje folk når dei bedriv det at det absolutt ikkje på noko vis er greit.

Absolutt ikkje. Vi bør prate om det, vi bør prøve å forstå det, å snakke om det, å dele det. Fleirtalet av folk har sjølvmordstankar ein eller annan god i livet. Det er på tide at dette blir mindre tabubelagt, og at vi blir betre rusta til å takle kjensler og tankar som så mange av oss kjem til å ha.

Dette er det eg veit om sjølvmord. Objektivt: Folkehelseinstituttet skriv at det gjennomsnittleg døyr 530 menneske av sjøvmord i Noreg, omlag 150 kvinner og i underkant av 400 menn.

I tillegg til dei sjølvmorda vi kjenner til, er det store mørketal på såkalla skjulte sjølvmord. Dette er menneske som tek livet av seg, men skjular det som ulukker, drukning, fallulukker og bilulukker er døme, gjerne for at dei næraste rundt dei skal sleppe å leve med viten om at dei tok sit eige liv.

Det var dei som døydde. Folkehelseinstituttet reknar med at ti gongar så mange menneske freistar å ta eiga liv kvart einaste år. Det vert omlag 5300 menneske som har det så vondt at dei ønsker å døy i så stor grad at dei går til det skritt å forsøke å ta livet sitt. Om ein reknar med at du har minst ti nære menneske i livet ditt, og kanskje hundre du treffer, eller ser vekentleg, så er det ganske stor sjanse for at nokon du har teke i handa, sett i auga eller gjeve ein klem har freista å ta livet sitt minst ein gong i livet.

Ein kan berre spekulere i kor mange som har det så vondt at dei vurderer det. Lommelegen skriv at fleirtalet av folk har sjølvmordstankar i løpet av livet. Det tyder deg og meg. Men sjølv om fleirtalet av oss har tenkt på det ein god er sjølvmordstankar mellom dei største tabua. Ein snakkar helst ikkje om sjølvmord, og iallfall ikkje om sjølvmordstankar. Likevel har dei fleste av oss tenkt på det, eller vil tenkje på det, ein eller annan gong i livet. Fleirtalet av oss. Det er for alle dei, alle oss, som tenkjer på sjølvmord vi må tørre å snakke om sjølvmord. For det er mange myter og folkemeiningar om sjølvmord, sjølvmordstankar og sjølvmordsprat, og mange av desse er livsfarlege.

Dei færraste ønsker å døy Det tyder ikkje at trusler om sjølvmord er tomme. At fleirtalet har sjølvmordstanker utan å drepe seg tyder ikkje at ein skal ta truslane på alvor. Folk med sjølvmordstankar er folk som har det vondt, ofte desperate, hjelpesøkande, og gjerne utan von. Når nokon fortel om sjølvmordstankar treng dei hjelp av lege, psykolog eller psykiatar, nokon må vurdere kor alvorleg sjølvmordsstrusselen er. Ofte treng ein hjelp av ein ven til å kome seg til hjelpen, nokon som kan følgje ein til lege, som kan sitje med ein på eit venterom. Som kan passe på at ein får den hjelpen ein treng.

Dette er det eg veit om sjølvmord: Subjektivt: Eg veit at eg forstår det. Ikkje godkjenner det, for eg veit med seg sjølv at det er ei feig, fæl, egoistisk handling, men samstundes veit med seg sjølv at det kan kjennest sånn av og til, at her, her sitter eit usselt og feigt menneske, at denne kjensla, av å vere ussel, feig uspiseleg saman med ein dump og ullen smerte kjennest så vondt at livet til slutt blir mindre og mindre, ein orkar ikkje gå ut og sjå folk i auga med all denne usselheita som finst inne i brystet, når ein er av verdas skrotmateriale, og at det kan bli sånn då, det forstår eg, at ein kan tenke om ein døydde, når ein døydde, så ville desse kjenslene forsvinne, heilt og fullstending, og ein tenkjer med seg sjølv, ja, det er feigt, men kva skal eigentleg dei andre med meg, kva skal dei med meg som er så ussel og feig, så dårleg, så kjip, så innforjævlig ekkel, kva skal dei med byrda av mitt nærver, familien min, dei som er bunden til meg ved blod, “venene” mine, dei som av uviss grunn har haldt fast med meg, sjølv om færre og færre gjer det, fleire og fleire gjev opp, gjev opp meg, som eg snart skal gje opp meg sjølv.

Depresjon, ein sjukdom som råker mange, som eg kjenner sjølv, ei sjukdom som kan råke igjen og igjen, og for nokre er like vanskeleg å bli kvitt som kreft, ei sjukdom som kan ete deg opp til du ikkje orkar å kjempe mot han lengre, eller til du i alle fall kjenner deg så sikker på at du aldri vil klare å overvinne han at du gjev opp. Men som alle andre sjukdomar, så går det over. Ingenting vare evig, ingenting.

Ja, eg forstår sjølvmordet. Eg meiner ikkje å seie at eg støtter det, at vil det, for meg eller andre. Tvert i mot så er eg redd det, redd fordi eg veit at depresjon, vonløyse og fortviling kan råke alle slags folk, som alle andre sjukdommar. Eg forstår det, fordi eg sjølv har vore sjuk og kjent på korleis ein då kan tenkje heilt og radikalt annleis enn ein elles ville gjere. Eg har kjent den ulukka, frustrasjonen og vonløysa som gjerne følgjer med ein depresjon, og eg har tenkt at døyr eg i natt, så slepp eg i alle høve dagen i morgon, så slepp eg resten, så slepp eg meir. Døydde eg i natt så slapp eg, og så slapp dei, dei slapp å tenkje på at eg gjorde det sjølv, om hjartet mitt stoppa no så slapp dei å føle at det var deira feil. Eg har tenkt det, og eg har seinare tenk, fy søren, eg er så sjukt glad for å vere i live. Å ville døy er sjelden, veldig sjelden noko som varar lenge. Men fleirtalet tenkjer det ein eller annan gong. Det er det synd og farleg at det er eit tabu.

Som Folkhelseinstituttet skreiv så veit ein ikkje kor mange som døyr av “skjulte” sjølvmord. Men mange er det nok. Og klart ein kan forstå det fristande i å gøyme sjølvmordet, eller det fristande i å kreve at folk skal gøyme det bort, kjøre utfor brua, inn i fjelveggen, la ei panne koke tørr på kokeplata eller legg ei dyne over glødeomnen når ein skal legge seg til å sove. Etterlatne etter sjølvmord har det verre enn etterlatne etter naturleg daud og har sjølv stor sjølvmordsfare. Klart ein kunne konfrontere den sjølvmordande, med kva trur du dei andre føler når du tek livet av deg på den måten, kva seier du om verdien av liv, om våre liv, og om banda mellom menneske? Men det veit jo allereie den sjølvmordande, på den måten alle som er deperimerte veit, fast og heilt, i alle høve for ei kortare eller lengre tid: Livet er ikkje noko vert, ikkje eigentleg, i alle fall ikkje mitt, eg utgjer berre eit minus, eit raudt tal i universets store regnebok, i auga til alle eg møter ser eg berre dette, det at dei vikar bort frå den smerta som står skrive i andletet mitt, at dei tykkjer det er ubehageleg og at dei lurar på kva dei har gjort for å fortene denne augneblinken der nokon plutseleg står framfor dei og fortel at dei vil ta livet av seg.

Det kan verke som om mange meiner nett dette, at denne viten om sjølvmordet er verre enn sjølve handlinga. At om ein først skal drepe seg, så er det betre å gjere det i løynda. Og eg kan forstå det, eg kan forstå at folk vil bli skånt frå den byrda det er å vite at nokon ville, eller klarte å, å ta sitt eige liv.

Men dette ønske om løyndom, dette ønske om å skjule, om å skulle spare, det er så hersens livsens farleg. Når ein skjular all si smerte så sparar ein kanskje sine næraste for vissa, men ein fråtek dei samstundes moglegheita til å hjelpe.

Skammen. Skammen som er knytt til sjølvmordet er så stor at han er vanskeleg å setje ord på. Stor, for den som vil drepe seg sjølv, stor, for dei som har blitt gått frå. Men er det ein ting skam nærar seg på er det stilla, er det ein ting skam nærar seg på så er det løyndom, og er det ein ting som er farleg når ein er deprimert er det skamkjensle. Derfor må vi forsøke å snakke om sjølvmord. Å opne opp for ei nye måtar å forstå det på.

Eit sjølvmord er ein tragedie. Ein tragedie fordi mange av dei som døyr kunne blitt friske, lukkelege menneske. Sjølvmord er daud ofte etter lang, men gjerne skjult, sjukdom eller etter store livskriser. Ikkje alle som er deprimerte er suicidale, men mange av dei som vil ta sitt eige liv er deprimert, eller på andre måter sjuke. Men viktigaste av alt er det å vite: At å ville ta sitt eige liv er eit symptom på at du har det veldig vondt, ikkje på at du er verdilaus, dum, skammeleg, ynkeleg eller defekt.

Noko av det viktige med sjølvmord er å snakke om dei. Og då tenkjer eg ikkje på sensasjonelle framsyningar av sjølvmord i film, litteratur eller media. Men eg tenkjer mellom oss, mellom menneske. Om vi tør å fortelje om røynslene med sjølvmord, med skam, med sjølvmordstankar, kan vi gjere mykje lettare for kvarandre. Sjølvmord er noko som vedkjem oss alle, kven som helst av oss kan kome til å tenke på det, gjere det eller kjenne nokon som gjer det. Vi må bli opnare for å kunne hjelpe kvarandre.

Og til deg, der ute, som har eller har hatt sånne tankar, du veit, sånn tankar om at du plutseleg kjem til å døy, at du vil ta ditt eiga liv, ver så snill: Fortel det til nokon. Det finnest folk der ute som kan lytte. Ring ein hjelpetelefon, til dømes hjelpetelefonen for mental helse (116 123).

For sjølv om du kanskje vil døy nett no, så er det sånn at 80% av dei som begår mislukka sjølvmordsforsøk er glad for å vere i livet.

Hjelp er å få. Det blir betre. Ikkje ein gong depresjon varar evig.

Fortel.

Mobbing. Heilt tilfeldig mobbing av ein busspassasjer. Ein ungdomsgjeng ler høglytt av og fotograferer ein medpassasjer. Ler meir. Du hører fraser som “Det er LEDIG der”, medan dei prøvar å presse kvarandre til å sitje ved sidan av passasjeren. “Å HERRE GUD”/”FY FAEN”/”GÅR DET AN”. Og latter. Dei ler.

Det er ingenting som gjer inntrykk av at ungdomsgjengen kjenner passasjeren. Passasjeren er godt vaksen, og korkje ser eller snakkar til ungdomane. Ein får inntrykk av at passasjeren er sjenert, attendehalden, sjølvmedviten. Eit lett mål, det er det passasjeren verkar som. Og det verkar å vere derfor ungdomsgjengen gjer narr av passasjeren.

Dei kjem på 21-bussen på Falck Yttersplass. Dei er kanskje femten, seksten. Dei er ferdig på skulen, klokka er kvart over eitt. To av dei er kjærastar, to av dei er venninner. Han tar bilete med mobiletelefonen av passasjeren, medan dei to venninnane liksomposerer framfor. Det er openlyst for alle, eller i alle høve for meg, kva det er som skjer. Eg ser skjermen på kamerea, og eg ser at dei to jentene ikkje er der. Skjermen er dekka av andletet til passasjeren. Og så ler dei meir.

Passasjeren ser ut vindauget, seier ingenting, men ser bort, bort, bort. Seier ingenting, det gjer heller ikkje eg, ikkje først, iallfall. Eg er usikker på om eg skal seie noko, er usikker på om eg skal seie, “Hei KUTT UT det der”, for det kjennest sånn at viss eg seier det, framfor passasjeren, så vil det liksom slå fast, i alle sitt påhør, at hei, dette er mobbing, dette er ikkje greit. Så feig, som eg er, så ser eg stygt på dei, akkurat som om det skulle hjelpe. Å sjå stygt på ein ungdomsgjeng som tek bilete av eit menneske av den enkle grunn at dei meiner at dei har rett til å fotografere nokon for å kunne latterleggjere dei.

Kanskje merkar dei det, eg meiner at eg ser stygt på dei, at andre ser stygt på dei, eg veit ikkje, ingen har sagt noko men dei trekker seg bak, og då reiser eg meg, før eg skal av, eg reiser meg fordi eg er så sjokkert over dei og sint på meg sjølv, sint fordi eg er så feig og så seier eg, ganske lågt, som om eg ikkje vil at nokon skal høyre at eg seier det, nokon andre enn dei iallfall, så seier eg “Hei, det der er ikkje kult, det er ikkje noko huggeleg, og det er ikkje LOV” og ingen av dei svarar dei berre tettar seg saman, og eg står framfor dei og neste stopp er mitt stopp og deira stopp, eg ser ei av dei andre jentene som står lengre framme, ei av dei som ikkje var med på det men verka som ho tykte det var greit, som ho tykte det var ubehageleg, ho seier hadet til dei og eg går av bussen og dei går av, og i staden for å snakke skikkeleg til dei, i staden for å seie, hei, ta dykk saman, så går eg min veg fort.

For eg skammar meg over å ha vore så feig, på eigne vegne, på vegne av dei i bussen. Og eg syns synd i passasjeren, kvifor sa eg ikkje noko høgt, så passasjeren kunne høyre det, kvifor sa eg ikkje noko som synleggjorde kor dustete dei var, dei ungdomane. Kvifor støtta eg ikkje dette menneske, på skikkeleg vis?

Og eg syns synd i ungdomane, eg tenkjer korleis kan dei ha det, på skulen, i gjengen, med seg sjølv, når dei kan vere så for jævleg stygg med ein tilfeldig medpassasjer og ta seg fridomen til å latterleggjere denne på såpass grovt vis?

Og eg syns synd i oss, alle vi andre som sat på bussen og som ikkje reiste oss kollektivt og så “HEI, SKJERP DYKK ELLER GÅ AV BUSSEN”, alle vi stille feige folk som berre sat der. Om vi er samfunnet, så er det synd i oss alle, for det tyder at vi ikkje klarar å stille opp for kvarandre, ikkje ein god mot ein umoden ungdomsgjeng vepna med latter, latterleggjering og mobilkamera.

Ungdomane burde skamme seg, og dei burde be om orsaking. Men det burde vi andre òg, vi som ikkje forsvarte, vi som ikkje støtta. Vi som ikkje sa noko.

Det er det eg prøvar på her. Eg seier “Omforlades” som vi seier i Bergen, til deg, du som sat på 21-bussen i dag og ble utsett for sjikane av ein tilfeldig ungdomsgjeng. Eg burde ha stått opp for deg, det burde vi alle. Eg vonar vi skal klare oss betre neste gong.

It All Stars With One
Av og til må historier byrje med slutten. Du veit, som på film, eller i bøker, når du får sjå korleis det ender. Nokon kunne kanskje tenkje at dette ville øydelegge alt, øydelegge all spaninga. Kanskje. Men spaninga er ikkje alltid i kva som kjem til slutt, men i korleis du kjem deg dit.

For veit vi ikkje alle korleis alt ender?

På eit eller anna tidspunkt kjem du til å sjå på han eller henne og kjenne at du ikkje lengre føler som du gjorde før.

La oss byrje med slutten, slutten som òg er ei byrjing. Byrjing fordi det er første songen på eit album, det er opningssongen, opningssongen som er ei slutt.

These days
There are nights and mornings
when you come to me
find your way into my bones, my joints
into my veins

Det finnest kjærleik som er altoppslukande. Det finnest kjærleik som er rom ein kan gå inn i, rom som er kolsvarte og mjuke, eit tjukt mørker som tåke, oljetåke som legger seg omkring heile huda di, som aldri løyser seg opp, men blir liggande lenge etter at du har prøvd å vaske alt det svarte av huda. Og kanskje trekker det inn gjennom huda som gjennom eit klede, kanskje er det som når du tråkkar i ein dam og sølevatnet trekker seg oppover i buksa. Alt dette mørkeret, alt dette som berre spreiar seg.

Det finnest auge, han har auge, og når du ser i dei finnest inga avstand, du veit at du no må vere heilt med eller heilt frå, anten må det gå under huda og gjennom kroppen eller så kan det vere, så kan det vere vegen heim gjennom Oslo i vintermørkeret. Det er snø eller brann.

Like an animal you coiled your darkness around me
you always spelled your name in charcoal
all over my body

Det finnest tekst, det finnest musikk, det finnest kunst og film. Og det finnest stemmer: Plutseleg er det nokon som ropar deg inn, snurrar orda sine rundt deg og hyllar deg inn i sitt svarte slør, og kva skal ein gjere, kva skal ein gjere, kva skal ein gjere når trommene vibrerer gjennom rommet, når trommene treffer huda får ho til å riste, og fingrane forsiktig finn orgelet, kva gjer ein når tonane kveiler seg omkring nakken, stryk pelsen så mjuk omkring halsen, når du veit, når du veit, dette er så sterkt at det kunne kvele deg?

These days, I just walk with you
these days I let you stay
a little further a way, but I walk with you
these days, I let you stay

Og eg gjer som ho, eg rører meg i dette blinde mørkeret: Eg let det omslutte meg som ei kappe, men eg rører meg, let det ikkje binde meg ned, eg let det ligge i huda, og eg tek det med.

For avstand går an, syng Ane. Ho syng om avstand, om å følgje med, på litt større avstand. Kanskje treng ikkje alt å vere anten eller. Kanskje går det an å følgje med på avstand, gå ved sidan av, følgje med. For eit album kan ikkje starte med anten eller. Flammer brenner fort ut.

Words
Det finnest ord. Eg skriv ord, eg tenkjer i ord, og eg snakkar i ord. Når du held meg stramt omkring handledda og lippene dine er ein bestemt strek er det ord over heile deg, ord i heile meg når du pressar kroppen din mot min er dette alt eg kjenner, harde, bankande ord, mjuke smygande ord, og det er desse orda som finnest:

Words
help her change the world
in only one verse

Sånn syng Ane, over ein lett, trist kombinasjon av synth og gitar. Ho syng show her, how the sunlight glances through the gaps between the leaves. Og du er ikkje lengre mørkeret, du er den som syner lyset fram, du er den som syner meg stjerner og seier at eg, eg kan nå opp til dei om eg berre tør prøve.

Desse orda er alt som er, og når ho vrir dei og vender dei så endrar ho verda, og eg høyrer korleis ho vrir og vender på orda i munnen medan ho syng, ho syng words og tonane skjelver og ordet blir eit anna, orda blir noko anna enn ord dei blir større og mindre og orda går frå henne til meg og inn øyrene og nedover ryggen der håra reiser seg og blir ståande.

Tell her
to reach for the stars
and always put love first

La vindauga hennar
stå opne kvar natt
la romma fyllast
av bylys att

Ho syng om ei verd som finnest der ute. Det er den verda du opna for meg, då du kom.

Worship
Jose Gonzales, gitar, trommer, det stille mjuke lydbiletet som han sluttar om seg, you never worshiped, you never worshiped your life, og det kjem orgel og det kjem strykarar, gitarriffet repeterast, dette er ikkje ei song, dette er messing, desse tonane er ikkje ord, dei er heilage,

All the while we were standing still
you were always in the past
you won’t let the good times in
if you do, you make sure they won’t last

Can’t you see the light’s still shining, to lead you back again
my heartbeats can be your silver lining, just listen well to them

Trommene går, hjartet bankar, og ho ser på han, eg ser på deg, og eg spør deg, kvifor, kvifor er det sånn at gleda aldri kan glede deg, kvifor er det sånn, at når eg har kyssa deg der under auge på sida av naseroten, kvifor er det sånn, at akkurat når det er fint så må du stryke tommelen over kinna mine, lukke munnen og sjå bort. Kvifor må du, kvifor må du alltid strekkene føtene ut av senga, kvifor må du gå, trekke opp jeansane og knappe dei igjen, like etter eg sovna, like etter du sovna på brystet mitt? Kvifor må du vere rufsehove, så vakker, kvifor vil du ut i natta, når du kan få ligge i armkroken, du og ingen andre, kvifor må du gå i frå meg då?

Do you remember?

Do you remember, that early morning
when we went back to bed
when we found the first position
and every muscle rested

Hugsar du det, spør ho meg, og om eg hugsar seier eg, eg kjenner det i kroppen, kroppen hans mot mi under dyna, og eg hugsar korleis hjartet hans banka gjennom kroppen min og korleis mitt banka gjennom hans, dei to hjarta i litt ulik takt, og pulsen som blafra frå ein til andre, og vi fniste før vi blei stille, og i alt det varme og mjuke så sovna vi, der.

Og dette var før alt skulle skje, før eg skulle bli slukt og du skulle sluke, dette var før eg skulle knuse LP-ane din og før du skulle rive ut sidene av bøkene, dette var før sinne skulle sluke oss og før mistru og sjalusi skulle flamme opp, for dette var før alt, før kjærleiken òg, før vi hadde hatt sex og før vi visste at det var oss, før vi visste om noko som var oss eller kunne vere oss, vi hadde berre treffast, vi hadde berre gått heim gjennom byen ein kveld og prata i sofaen heile natta, og av ein eller annan grunn då klokka var halv ni på morgonen spurde du om eg ville sove, og eg sa ja, og vi la oss i senga di, og der sovna vi, vi sov, der.

I do remember
that I already
knew it was the last time

The last time for first positions
the last time you’d be mine

What’s happening with you and him?
Let love show its own face, let love show our faith, syng ho, med det keystylarane ville kalla multirimet own face/our faith, dei er så lydlike, den lyse stemma skjelver og det er i førstninga vanskeleg å høyre kva det er ho seier, own face our faith, la kjærleiken vise sitt eige fjes, la kjærleiken syne oss vår skjebne, og eg tenkjer på dette, at skjebnen er eit andlet, og at det andletet når eg lukkar auga er ditt, det er ditt andlet og du står framfor meg ute framfor mi dør, i hendene dine er mine, og dei er våte, det er kaldt, det er kveld og vi har gått gjennom byen og du vil ikkje bli med meg opp, det veit eg så eg tør ikkje spørje, men der, der i lyset frå gatelykta der lyser dropane som renner ned over andletet ditt og eg tenkjer, at om dette er slutten, er dette slutten så er det faen meg slutten, og er dette natta, er dette natta der det skal slutte, så skal det slutte sånn, så eg drar deg i hendene, eg drar deg inntil meg og vi står der inntil kvarandre i regnjakker og med våte fingre og dropane frå andleta renner over kvarandre, det finnest dropar, det finnest regn og det finnest tårer, dette er alt som finnest og det blandar seg så ingen veit kva som er kva,

Is it worth it is it sane
when love pulls away again
can you get yourself together again

Og seinare skal dei spørje what’s happening with you and him, vi skal sitje på kafear og drikke kaffi eller raudvin og dei skal kome opp til meg og eg til dei for lage middag og å sjå film i leilegheita som er blitt alt for stor, og der medan vi et pasta med soppsaus skal dei spørje do you believe you can find a way to begin again?

Og kanskje skal det gå tid, kanskje skal det gå dagar, eller månadar og år, og eg skal be om teikn, som den dummingen eg er skal eg be om teikn, eg ska telje ned frå ti som han i reprise og tenkje at om det ikkje skjer noko no, i dag, i morgon, denne veka, og eg skal sjå etter deg på gata, eg skal sjå etter deg når eg er ute og om eg ser auga dine er det sikkert nokon andre sine, og eg vonar dagen kan kome snart, dagen du står utanfor døra mi og du skal stå der med eit andlet eg ikkje kan tyde, og vi skal gå ut i Frognerparken og det skal ha blitt haust, og der skal vi stå ved sida av kvarandre og eg skal vite nett kor langt handa di er frå mi til ein kvar tid.

Walking on old paths
inhaling the dust
is this the love that got lost

Kva om ein ikkje veit syng ho, eller syng ho kva om du ikkje veit, du, altså eg, eller nokon heilt andre, han, eller ho, og alle vi, om alt dette vi ikkje veit. What if you don’t know, what if you won’t let time show, men korleis skal ein klare det, berre gå og vente på tida, tusle rundt i genseren hans, og sjå på tinga hans stå der og vente på at han skal kome attende, og kva om han kjem attende, kva om du står framfor han og ser han inn i augo, og du framleis ikkje veit.

Can you trust him, can you take his words
can you give him yours

Kjem orda til å vere nok, kan ein tru på det som berre er ord, berre er ord, men som likevel er det som tyder nesten alt, kan du seie, eg tilgjer, eg trur. Eller kan du det berre ikkje?

Oh, Love
Lover of mine, when I’m with you
I forget how am I to be lonely
living without you
spend another day passing by you
don’t want to know how it feels if I do

Kjærleiken. Like altoppslukande som mørkeret, han kjem der luskande, som det lyset som gneistrar i auga hans av og til når han ser på meg, det lyset som kan få meg til å gløyme alt. Som når mobilen blinkar klokka to på natta og han spør om eg vil ut, og eg står opp, eg gløymer alle kranglar, eg gløymer at eg eigentleg ikkje ville sjå han meir, for der nede står han i lyset frå gatelykta, der nede står han og ser opp på meg, og det regnar men han har ikkje hette på og eg kan sjå auga hans heilt opp i fjerde etasje, ja, eg kjem ut, eg kjem ned, seier eg

Og der nede kjem kanskje alt til å starte på nytt igjen, eg vil ta han i auga og vil sjå lyset og mørkeret der, vil kjenne det blinke i brystet av blålys og blitz, vil det krasje igjen, vil eg snart ligge attende på sofaen og grine, eg veit ikkje, men om det var mørkeret før er det lys no, lys og mørkeret og det susar i meg, om eg var kald før, no brenn eg, no frys eg, no brenn eg. Alt er her samstundes og eg ser på deg. Tru tvil tru. Åh, kjærleik.

Noko av det beste med dette intervjuet er heilt i byrjing i intervjuet, når dei snakkar om kvifor ho har spelt inn plata. MArk Radcliff spør om det at ho ville spele dei inn på nytt “tyder at ho på nokon måte var misnøgd med dei versjonane ho allereie hadde”, og berre sjå korleis ho svarar.

KB: I think I’m unhappy with everything I’ve done, to some extent, I think
MR: Really, seriously, not one track that you think “that’s pretty much perfect”?
KB: I don’t know, I don’t listen to my old stuff alot, I just hear kinds of bits and pieces. I think it’s part of the human condition, isn’t it, you do your best at the time and try to make it interesting, you know

Nokon vil kanskje tenkje at det er heilt forferdeleg trist, men for meg er det sjukt fint å høyre eit av idola mine seie at ho ikkje er nøgd med noko av det ho har gjort, og at ho tenkjer at nett det er normalt. Du gjer ditt beste, du prøvar å gjere noko interessant, men samstundes veit ein at om ein del år så vil ein sjå at det ikkje blei korkje perfekt eller interessant.

Ein kan berre gjere så godt som ein kan. Og er ein heldig, så får ein lov til å gjere det igjen, og kanskje gjere det enno betre.

No i vinter har forresten Kate kome med eit nytt album. Det har ikkje kome nokre videoar frå albummet enno, men du kan høyre det på spotify, om du vil: 50 Words for Snow

Medan vi ventar på videoar frå dette nydelege vinteralbummet kan vi jo høyre på radiointervjuet, og om du ikkje vil ha så mykje prat, kan du jo sjå på denne videoen frå Director’s Cut, “Flower of the Mountain”, ein song inspirert av James Joyce Ulysses som siterer, parafraserer og diker vidare på Molly Bloom sin monolog frå boka:

Svaret mitt kan du høyre på nettradioen, det er altså programmet frp 30.11 klokka 1650-1730, om du vil sjekke om eg svarte godt for meg. Det tør ikkje eg, men eg trur at eg svarte greit på nett dette spørsmålet. For eg har tenkt mykje på det, kvifor skrive i nett denne sjangeren. Eg skriv ikkje berre dikt, eg skriv prosa òg, men for meg var det rett å skrive nett denne boka i poesi fordi ho handlar om ei historie som er nærast umogleg å strukturer, å få til å passe i tid, og stad, ei historie om at alt dette blandar seg fordi at noko så uvanleg som plutseleg daud har skjedd. Og denne blandinga av tid, rom, stad, denne blandinga av minne, ønske, nedteikna ord og tomme ting så er poesien kanskje den beste sjangeren som finst.

Kvifor skrive dikt? Dagens svar
Men det var i går. I dag skjedde det noko morosamt, for G kom inn og spurde om eg hadde lese kva Brockman hadde skrive om å skrive poesi. Brockman, spurde eg, nei det trur eg ikkje. Kven er det? Men du har jo ei bok av han, sa G indignert, sånn han alltid blir indignert, når det er noko han meiner eg burde ha fått med meg. Brockman? Ja? Og så kom han inn med ei bok og det var essaysamlinga Det er rimelig å kreve sannheten av mennesket av Ingeborg Bachmann som Bokvennen har gjeve ut på norsk. Åja Bachmann, sa eg. Ja, spurde G. Du sa Brockman, du, sa eg. Gjorde eg, spurde han. Jepp. Uansett, sa han, det er jævlig fint.

Og det har han sjølvsagt rett i. I Det er rimelig å kreve sannheten av menneske har Bachmann eit lite essay, skarve ei og ei halv side, som heiter nett “Hvorfor dikt”. Essayet er frå 1955, og eg tenkte at eg kunne gjengje det her, så vonar eg at ingen frå Bokvennen forlag kjem for å ta meg.

Hvorfor dikt – Ingeborg Bachmann
(1955)

For en dramatiker eller forteller vil ikke spørsmålet om hvilket av hans arbeider han liker best, fremkalle stort ubehag: han vil forhåpentligvis huske at det ene eller det andre han har skrevet, gledet noen mennesker, gav innsikt eller underholdt -om det nå bare var for et par timer. Jeg har ennå aldri hørt at noen kan takke et dikt for en fruktbar ettermiddag eller kveld, skjønt det utvilsomt ennå finnes lyrikkelskere og folk som er i stand til å la seg styrke av dikt. Og så er det barna som må lære dikt utenat fordi dikt – sies det – skjerper hukommelsen.

I et dikt er det altså lite lykke. For den som skriver det, nærmest ingen over at det lykkes, og så igjen ingen over at det når frem til noen. Det er ensomt, har ingen funksjon og bryr med rette ingen. Et dikt forherliger jo i dag ingenting lenger, og selv de troende har for lengst satt det ut av kraft. Berømmelse og tro faller tilbake på det selv.

I dag hører man ofte – profanert – Hölderlins spørsmål: og hvorfor diktere i en mer trengende tid? Et annet spørsmål, ikke mindre berettiget, ville være: og hvorfor dikt? Hva er det som skal bevises? Hvis dikt ikke skulle vere bevis på noe som helst, måtte vi bare holde oss til at det skjerper hukommelsen.

Jeg tror at dikt makter dette og at den som skriver dikt, legger formler ned i en hukommelse, vidunderlige gamle ord for en sten og et blad, knyttet sammen eller sprengt av nye ord, nye tegn for virkelighet; jeg tror at den som preger formlene, også rykker inn i dem med sin ånde, den han gir som et uforlangt bevis for disse formelenes sannhet.

Hvor lenge er det ikke siden man sa til oss: Form et ord, form en setning! Man pinte oss med dikt, snittene smerter ennå i hukommelsen. Et av disse diktene begynte med “Jeg sto ved mitt lands grenser…” Hvilke “jeg” var det snakk om, og hvilket land? Hva grensene betydde, fremgikk riktignok av sammenhengen. For den som godtar reglene og går inn i spillet, kaster ikke ballen ut av banen. Banen er språket, og dens grenser er grensene til den verden som er skuet uten spørsmål, som er avslørt og nøye tenkt, som er erfart i smerten og berømmet i lykken.